फ्री र्याडिकल (Free Radical, हाम्रो शरीरमा निरन्तर रूपमा विभिन्न जैविक तथा रासायनिक प्रक्रियाहरू भइरहेका हुन्छन्। शरीरले खाना र अक्सिजनबाट ऊर्जा उत्पादन गर्ने क्रममा केही अस्थिर अणुहरू बन्न सक्छन्, जसलाई फ्री र्याडिकल (Free Radical) भनिन्छ। सामान्य अवस्थामा शरीरले फ्री र्याडिकल र एन्टिअक्सिडेन्टबीच सन्तुलन कायम राख्छ। तर फ्री र्याडिकल अत्यधिक बढ्दा र शरीरको प्रतिरक्षा तथा एन्टिअक्सिडेन्ट सुरक्षा प्रणालीले त्यसलाई सन्तुलनमा राख्न नसक्दा अक्सिडेटिभ स्ट्रेस (Oxidative Stress) हुन सक्छ।
फ्री र्याडिकल (Free Radical)
फ्री र्याडिकल ( Free Radical) भनेको के हो?
फ्री र्याडिकल भनेको अत्यन्त प्रतिक्रियाशील र अस्थिर अणु वा परमाणु हो। यसमा इलेक्ट्रोनको असन्तुलन हुन सक्छ, जसका कारण यसले शरीरका अन्य अणुसँग प्रतिक्रिया गर्न सक्छ।
मानव शरीरमा फ्री र्याडिकल (Free radical) पूर्ण रूपमा हानिकारक मात्र हुँदैन। सामान्य मात्रामा यसले शरीरका केही प्राकृतिक कार्यहरूमा भूमिका खेल्न सक्छ। समस्या तब हुन्छ, जब यसको मात्रा अत्यधिक बढेर शरीरको प्राकृतिक सुरक्षा प्रणालीभन्दा बढी हुन्छ।
शरीरमा फ्री र्याडिकल (Free Radical) कसरी बन्छ?
फ्री र्याडिकल निम्न कारणले बन्न वा बढ्न सक्छ:
१. शरीरको सामान्य ऊर्जा उत्पादन प्रक्रिया
हामीले सास फेर्दा अक्सिजन प्रयोग हुन्छ। कोशिकाले ऊर्जा उत्पादन गर्ने क्रममा प्रतिक्रियाशील अणुहरू बन्न सक्छन्।
२. धूम्रपान र सुर्तीजन्य पदार्थ
धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थले शरीरमा अक्सिडेटिभ तनाव बढाउन सक्छ।
३. अत्यधिक प्रदूषण
हावा, धुलो तथा वातावरणीय प्रदूषणले शरीरमा हानिकारक प्रतिक्रियाशील अणुहरूको उत्पादन बढाउन सक्छ।
४. अत्यधिक मदिरा सेवन
अत्यधिक मदिरा सेवनले शरीरका विभिन्न अंगमा अक्सिडेटिभ तनाव बढाउन सक्छ।
५. अस्वस्थ खानपान
अत्यधिक प्रशोधित, असन्तुलित वा पोषण कम भएको खानाले शरीरको समग्र स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
६. अत्यधिक तनाव
लामो समयसम्मको शारीरिक वा मानसिक तनावले शरीरको सामान्य जैविक सन्तुलनमा असर गर्न सक्छ।
७. अपर्याप्त निद्रा
नियमित रूपमा पर्याप्त निद्रा नपाउँदा शरीरको पुनःस्थापना प्रक्रिया प्रभावित हुन सक्छ।
अक्सिडेटिभ स्ट्रेस (Oxidative Stress)भनेको के हो?
जब शरीरमा फ्री र्याडिकलको मात्रा अत्यधिक हुन्छ र त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने एन्टिअक्सिडेन्ट प्रणाली पर्याप्त हुँदैन, त्यस अवस्थालाई अक्सिडेटिभ स्ट्रेस भनिन्छ।
लामो समयसम्मको अक्सिडेटिभ स्ट्रेसले कोशिका र विभिन्न जैविक संरचनामा क्षति पुर्याउन योगदान गर्न सक्छ। यो विभिन्न दीर्घकालीन रोगसम्बन्धी प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन सक्छ।
फ्री र्याडिकल(Free Radical)ले शरीरमा पार्न सक्ने प्रभाव
अत्यधिक अक्सिडेटिभ तनाव निम्न अवस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्छ:
- कोशिकामा क्षति (Cell damage)
- छालाको समयभन्दा अगावै बुढ्यौली देखिनु
- शरीरमा सूजनसम्बन्धी प्रक्रिया बढ्नु
- मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी स्वास्थ्य जोखिमसँग सम्बन्ध
- केही दीर्घकालीन रोगसँग सम्बन्ध
- मस्तिष्क तथा स्नायु प्रणालीको स्वास्थ्यमा प्रभाव
- प्रतिरक्षा प्रणालीको कार्यक्षमतामा असर
महत्वपूर्ण: फ्री र्याडिकल वा अक्सिडेटिभ स्ट्रेस मात्रले कुनै विशेष रोग हुन्छ भनेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। रोगहरू सामान्यतया धेरै कारणहरूको संयुक्त परिणाम हुन्छन्।
एन्टिअक्सिडेन्ट(Antioxidant)भनेको के हो?
एन्टिअक्सिडेन्ट शरीरमा हुने प्रतिक्रियाशील अणुहरूको प्रभावलाई नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने पदार्थ तथा प्राकृतिक जैविक प्रणाली हुन्। शरीरले केही एन्टिअक्सिडेन्ट आफैँ उत्पादन गर्छ भने केही हामीले खानेकुराबाट प्राप्त गर्छौं।
एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त खाद्य स्रोत
भिटामिन C का स्रोत
- अमला
- सुन्तला
- कागती
- अम्बा
- गोलभेंडा
🥕 क्यारोटिनोइडयुक्त खाद्य पदार्थ
- गाजर
- सखरखण्ड
- फर्सी
- हरियो सागसब्जी
अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थ
- बदाम तथा विभिन्न नट्स
- बीउहरू
- दाल तथा गेडागुडी
- सम्पूर्ण अन्न
- हरियो पातयुक्त सागसब्जी
फ्री र्याडिकल (Free Radical) नियन्त्रणका प्राकृतिक उपाय
१. रंगीन फलफूल र सागसब्जी खानुहोस्
विभिन्न रङका फलफूल तथा सागसब्जीले शरीरलाई विविध पोषक तत्व प्रदान गर्छन्।
२. प्रशोधित खाना सीमित गर्नुहोस्
अत्यधिक प्रशोधित र असन्तुलित खानाको सट्टा प्राकृतिक तथा विविधतापूर्ण भोजन रोज्नुहोस्।
३. धूम्रपानबाट टाढा रहनुहोस्
धूम्रपान स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छ र शरीरमा अक्सिडेटिभ तनाव बढाउन सक्छ।
४. पर्याप्त निद्रा लिनुहोस्
नियमित र गुणस्तरीय निद्राले शरीरको सामान्य पुनःस्थापना प्रक्रियालाई सहयोग गर्छ।
५. नियमित शारीरिक गतिविधि गर्नुहोस्
उचित मात्रामा नियमित व्यायामले समग्र स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्छ। आफ्नो उमेर र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार व्यायाम गर्नु राम्रो हुन्छ।
६. तनाव व्यवस्थापन गर्नुहोस्
ध्यान, योग, श्वास अभ्यास र पर्याप्त आरामले मानसिक स्वास्थ्य तथा समग्र जीवनशैली सुधार गर्न सहयोग गर्न सक्छ।
७. पर्याप्त पानी पिउनुहोस्
शरीरलाई हाइड्रेटेड राख्नु समग्र शारीरिक कार्यका लागि आवश्यक छ।
फ्री र्याडिकल (Free Radical) पूर्ण रूपमा हटाउन सम्भव वा आवश्यक छ?
होइन। फ्री र्याडिकल (Free Radical) लाई पूर्ण रूपमा हटाउनु न त सम्भव छ, न आवश्यक नै। शरीरमा सामान्य मात्रामा प्रतिक्रियाशील अणुहरू प्राकृतिक रूपमा बन्छन् र तिनका केही जैविक भूमिका पनि हुन्छन्।
मुख्य लक्ष्य भनेको फ्री र्याडिकल (Free radical) र शरीरको एन्टिअक्सिडेन्ट सुरक्षा प्रणालीबीच सन्तुलन कायम राख्नु हो।
स्वस्थ जीवनशैलीका ७ महत्वपूर्ण नियम
- दैनिक विविधतापूर्ण र सन्तुलित खाना खानुहोस्।
- पर्याप्त फलफूल र सागसब्जी समावेश गर्नुहोस्।
- पर्याप्त पानी पिउनुहोस्।
- धूम्रपान र सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहनुहोस्।
- पर्याप्त र गुणस्तरीय निद्रा लिनुहोस्।
- नियमित शारीरिक गतिविधि गर्नुहोस्।
- तनाव व्यवस्थापन गर्नुहोस्।
छालाका क्षतिग्रस्त कोशिका (Skin Cells) मर्मत र पुनर्जीवन गर्ने उपाय
छालाका कोशिकाहरूलाई स्वस्थ राख्न र शरीरको प्राकृतिक Skin Repair प्रक्रियालाई सहयोग गर्न यी उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
- पर्याप्त प्रोटिन खानुहोस् – दाल, गेडागुडी, अण्डा, दूध, माछा तथा अन्य पौष्टिक प्रोटिनयुक्त खाना खानुहोस्।
- भिटामिन C लिनुहोस् – अमला, सुन्तला, कागती, अम्बा आदि कोलाजेन निर्माणका लागि उपयोगी हुन्छन्।
- भिटामिन A र E युक्त खाना – हरियो सागसब्जी, गाजर, बदाम तथा बीउहरू सन्तुलित रूपमा खानुहोस्।
- पर्याप्त पानी पिउनुहोस् – शरीर र छालालाई हाइड्रेट राख्न मद्दत गर्छ।
- पर्याप्त निद्रा लिनुहोस् – राम्रो निद्राले शरीरको प्राकृतिक मर्मत प्रक्रियालाई सहयोग गर्छ।
- घामबाट छालालाई जोगाउनुहोस् – अत्यधिक UV किरणले छालामा थप क्षति पुर्याउन सक्छ।
- धूम्रपान र अत्यधिक मदिराबाट बच्नुहोस् – यसले छालाको स्वास्थ्य र निको हुने प्रक्रियामा असर गर्न सक्छ।
- सन्तुलित आहार र नियमित व्यायाम गर्नुहोस् – रक्तसञ्चार र समग्र स्वास्थ्य सुधार गर्न सहयोगी हुन्छ।
- छालालाई कोमल रूपमा सफा र मोइस्चराइज गर्नुहोस् – छालाको सुरक्षात्मक तह स्वस्थ राख्न मद्दत हुन्छ।
महत्त्वपूर्ण: गहिरो घाउ, जलन, संक्रमण, ननिको हुने घाउ वा छालाको गम्भीर समस्या भए छाला रोग विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
छालाको स्वास्थ्यका लागि UTURN उत्पादन सुझाव
- UTURN Propolis Tincture
शरीरको सामान्य स्वास्थ्य र एन्टिअक्सिडेन्टयुक्त जीवनशैलीलाई सहयोग गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ। - UTURN Honey 🍯
प्राकृतिक ऊर्जा तथा सन्तुलित पोषणका लागि उपयोगी हुन सक्छ। - UTURN Bee Pollen / Bee Bread
पोषणयुक्त आहारको पूरकका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। - UTURN Royal Jelly Capsules
समग्र पोषण र स्वास्थ्य व्यवस्थापनका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। - UTURN Propolis Soap 🧼
छालालाई सफा राख्न र दैनिक सरसफाइका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। - UTURN Panch Tulsi Drop 🌿
स्वस्थ जीवनशैली र सामान्य स्वास्थ्य समर्थनका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
महत्त्वपूर्ण सुझाव: फ्री र्याडिकल (Free Radical)
क्षतिग्रस्त छालाका कोशिका मर्मत हुनु शरीरको प्राकृतिक प्रक्रिया हो। कुनै पनि उत्पादनले गम्भीर छालाको रोग, संक्रमण, जलन वा गहिरो घाउको उपचार गर्छ भनेर दाबी गर्नु उपयुक्त हुँदैन। यस्ता समस्या भए छाला रोग विशेषज्ञको सल्लाह लिनुहोस्। Read more
सन्तुलित आहार + पर्याप्त पानी + राम्रो निद्रा + घामबाट सुरक्षा + उचित छाला हेरचाह = स्वस्थ छालाको आधार।
मुख्य सन्देश: फ्री र्याडिकल (Free Radical)
“फ्री र्याडिकलसँग पूर्ण रूपमा लड्नु होइन, शरीरमा प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्नु नै स्वस्थ जीवनको महत्वपूर्ण आधार हो।”
निष्कर्ष
फ्री र्याडिकल मानव शरीरमा प्राकृतिक रूपमा बन्ने प्रतिक्रियाशील अणु हुन्। सामान्य मात्रामा तिनीहरू शरीरका प्राकृतिक प्रक्रियाको हिस्सा हुन सक्छन्, तर अत्यधिक उत्पादन र कमजोर एन्टिअक्सिडेन्ट सुरक्षा प्रणालीबीच असन्तुलन हुँदा अक्सिडेटिभ स्ट्रेस हुन सक्छ। त्यसैले कुनै एक “चमत्कारी” खाना वा सप्लिमेन्टमा निर्भर हुनुको सट्टा सन्तुलित आहार, पर्याप्त निद्रा, नियमित व्यायाम, तनाव नियन्त्रण र धूम्रपानबाट टाढा रहने स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु नै शरीरको प्राकृतिक सुरक्षा प्रणालीलाई समर्थन गर्ने उत्तम उपाय हो।
