नेपाली परिप्रेक्ष्यमा एक गहन विश्लेषण
औषधि हाम्रो दैनिक जीवनको अभिन्न अङ्ग बनेको छ। टाउको दुख्दा, ज्वरो आउँदा वा सामान्य रुघाखोकी लाग्दा पनि हामी सीधै औषधि पसलमा पुग्छौं। तर के हामीले औषधिको सही प्रयोग गरिरहेका छौं? के औषधि मात्रै रोग निको हुने एकमात्र उपाय हो? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्नु आजको समयको आवश्यकता हो।
नेपालमा औषधिको प्रयोग र यसको इतिहास निकै पुरानो छ। आयुर्वेद विश्वकै प्राचीन चिकित्साशास्त्र हो, जुन अथर्ववेदको उपवेद हो। यो इशापूर्व ३ हजारदेखि ५० हजार वर्ष अगाडि भारतवर्षबाट विकास भएको मानिन्छ । धनवन्तरी आयुर्वेदका भगवान् मानिन्छन् र कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन धनवन्तरि जयन्ती मनाउने गरिन्छ। नेपालमा विसं २०५६ सालदेखि यो दिनलाई राष्ट्रिय आरोग्य दिवसका रूपमा पनि मनाउने गरिएको छ ।
औषधिको इतिहास र विकासक्रम
आयुर्वेदिक औषधि
आयुर्वेद शब्द ‘आयु’ र ‘वेद’ शब्दको योगले बनेको हो, जसको अर्थ ‘आयुको ज्ञान’ भन्ने हुन्छ । मानव स्वास्थ्य शरीर, मन र आत्माको सन्तुलनमा निर्भर गर्छ भन्ने आयुर्वेदको मान्यता छ। रोग त्रि-दोषहरू (वात, पित्त र कफ) को असन्तुलनको कारणले हुने विश्वास गरिन्छ ।
एलोप्याथिक औषधि
एलोप्याथिक औषधि अर्थात् विज्ञानमा आधारित औषधि, जसलाई ‘एभिडेन्स बेस्ड मेडिसिन वा मोडर्न मेडिसिन’ पनि भनिन्छ। यसको नामकरण र सुरुवात १८औं शताब्दीमा भएको हो ।
नेपालमा औषधिको अवस्था
नेपालमा एलोप्याथिक र आयुर्वेदिक दुवै प्रकारका औषधिको प्रयोग उत्तिकै मात्रामा हुने गर्छ । नेपालमा ७ हजार फूल फुल्ने वनस्पतिमध्ये ८१९ प्रजातिका वनस्पति औषधिका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको पाइन्छ। विसं २०६५ मा ७०१ जडीबुटी औषधिका रूपमा प्रयोग भएकामा अहिले यो सङ्ख्या बढेर ८१९ पुगेको छ ।
सबैभन्दा बढी कर्णाली क्षेत्रमा जडीबुटी उत्पादन हुन्छ भने सबैभन्दा कम गण्डकी क्षेत्रमा। हिमाली क्षेत्रमा जटामसी, कुट्की, अतिस, पहाडी क्षेत्रमा चिराइतो, टिमुर, तेजपात, दालचिनी तथा तराईमा मेन्था, केमोमाइल, सर्पगन्धालगायतका जडीबुटी पाइने गरेका छन् ।
औषधि प्रयोगमा हुने गल्ती र चुनौतीहरू
जथाभावी औषधि प्रयोग
हाम्रो समाजमा एन्टिबायोटिकको जथाभावी प्रयोग एक ठूलो समस्या बनेको छ। खानपिन र स्वस्थ व्यवहारमा ध्यान दिए निश्चित समयसँगै ठिक हुने सामान्य मौसमी रुघाखोकीमा पनि एन्टिबायोटिकको प्रयोग गरिन्छ। यसले गर्दा हाल प्रचलनमा रहेका धेरै एन्टिबायोटिकले किटाणु विरुद्ध काम नगर्ने समस्या देखिएको छ भने दुखाइ कम गर्ने औषधिको अत्याधिक प्रयोगले मिर्गौला रोगहरू भयावह अवस्थामा पुगेका छन् ।
चिकित्सकको सल्लाहबिना औषधि
हामी प्राय औषधि सेवन गर्छौं, तर कहिलेकाहीं तिनको खोल तथा बट्टामा रहेको रातो रङको लाइनमा ध्यान दिँदैनौं। ध्यान दिए पनि औषधिको पत्तीमा भएको रातो लाइन प्याकेजिङको एक भाग हो वा त्यसको अर्थ के हो भन्ने धेरैलाई थाहा हुँदैन ।
औषधि-औषधि अन्तर्क्रिया
एलोप्याथिक–आयुर्वेदिक औषधि बीचको अन्तर्क्रियाले गम्भीर दुस्प्रभाव निम्त्याउन सक्छ। लगभग ७ प्रतिशत बिरामी एलोप्याथिक औषधि-औषधि बीचको अन्तर्क्रियाको कारणले अस्पताल भर्ना हुन्छन्। विशेषगरी बच्चा र वृद्धलाई यस्तो अन्तर्क्रिया र दुस्प्रभावको जोखिम अलि बढी हुन्छ ।
एलोप्याथिक-आयुर्वेदिक औषधि अन्तर्क्रियामा तीन वटा ठूला दुस्प्रभाव देखिन सक्छन्:
- ब्लिडिङ रिस्क (रक्तश्रावको जोखिम)
- हेप्याटो टोक्सिसिटी (कलेजोमा विषाक्तता)
- कार्डियक टोक्सिसिटी (मुटुमा विषाक्तता)
न्यूट्रसूटिकल्सको समस्या
स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले औषधि व्यवसायी र अन्य विक्रेतालाई दर्ता नभएका ‘न्यूट्रसूटिकल’ भनिने पोषणपूरक पदार्थ बिक्री वितरण गरेको फेला पारे कारबाही गर्ने चेतावनी दिएको छ। मोटोपन घटाउने, मधुमेह, उच्च रक्तचापदेखि क्यान्सरसम्म निको पार्ने भन्दै सामाजिक सञ्जालमार्फत् यस्ता सामग्रीको व्यापक प्रचारप्रसार भइरहेको पाइन्छ ।
आयुर्वेदिक औषधिको गुणस्तर अवस्था
नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषदद्वारा ई.सं. २००९ मा प्रकाशित अनुसन्धान प्रतिवेदन अनुसार नेपाली बजारमा पाइने आयुर्वेदिक औषधिको गुणस्तरमा व्यापक समस्या देखिएको छ। उक्त अध्ययन अनुसार बजारमा पाइएको ६५६७ थरीका औषधिहरूमध्ये ७३.८२ प्रतिशत औषधि भारतमा बनेको र २६.१८ प्रतिशत औषधि नेपालमा बनेको थियो ।
बजारमा सबैभन्दा बढी बिक्री हुने औषधिहरूमा अविपत्तिकर चूर्ण, अशोकारिष्ट, त्रिफला चूर्ण, दशमूलारिष्ट, च्यवनप्राश अवलेह, लिभ-५२, कस्तुरी भूषण, योगराज गुग्गुलु, शुद्ध शिलाजीत, हिंग्वाष्टक चूर्ण, सितोपलादी चूर्ण प्रमुख थिए ।
अध्ययनअनुसार औषधिहरूको बिक्री प्रायः आफैले मागेर (५०.११ प्रतिशत) र त्यसपछि प्रेस्क्रिप्सन (३१.०३ प्रतिशत) र अरूहरूको सल्लाह (१८.८५ प्रतिशत) अनुसार हुने गरेको पाइएको थियो ।
औषधिको समुचित प्रयोगका उपायहरू
१. चिकित्सकको सल्लाह अनिवार्य
आयुर्वेदिक औषधि पनि मात्रा मिलाएर खानुपर्छ, नत्र यसले नकारात्मक असर गर्न सक्छ। त्यसैले यसलाई आफूखुसी प्रयोग नगर्नु उचित हुन्छ । जसरी एलोप्याथिक औषधि सेवन गर्न डाक्टरको सल्लाह जरुरी हुन्छ, त्यसरी नै आयुर्वेदिक औषधि प्रयोग गर्न पनि आयुर्वेद विज्ञको सल्लाह लिनुपर्छ ।
२. औषधिको पूरा डोज
बिरामी निको भए पनि एन्टिबायोटिकको पूरा डोज खानुपर्छ। सामान्य स्वास्थ्य समस्या हुँदा पनि एन्टिबायोटिक औषधि खाने चलन यति बढ्दो छ कि यसले भविष्यमा स्वास्थ्य समस्या ठूलो ल्याउने देखिएको छ ।
३. औषधिको म्याद र भण्डारण
रोग निको पार्नका लागि हामी जुन औषधि खान्छौं, त्यो गुणस्तरयुक्त हुनु जरुरी छ। कतिपय अवस्थामा औषधि गुणस्तरीय भए पनि त्यसको ढुवानी, भण्डारण जस्ता प्रक्रियामा हुने कमजोरीले गुणस्तर खस्किन सक्छ ।
४. वृद्धावृद्धाको हकमा विशेष सावधानी
घरमा नियमित औषधि सेवन गर्ने वृद्धावृद्धा छन् भने ध्यान दिनुपर्ने ५ कुरा:
- औषधिको समय र मात्रा सही छ कि छैन
- औषधिको म्याद सकिएको छ कि छैन
- औषधि सही तरिकाले भण्डारण गरिएको छ कि छैन
- एकै प्रकारका औषधि दोहोर्याएर खाइएको छ कि छैन
- औषधिको दुस्प्रभाव देखिएको छ कि छैन
निष्कर्ष:
औषधि संवेदनशील वस्तु हो। यसको सही प्रयोगले बिरामीलाई फाइदा पुग्छ भने दुरुपयोग र त्रुटिले नकारात्मक प्रभाव पार्छ । नेपालमा आयुर्वेदिक औषधिको सम्भावना अपार छ। ‘नेपाललाई आयुर्वेदिक उपचारको गन्तव्य बनाउन सकिन्छ’ भन्ने धेरै विज्ञहरूको राय छ। यसका लागि सरकारले नीति बनाएर आयुर्वेद औषधिलाई व्यावसायिक बनाउन सके रोजगारी सिर्जनाका साथै नेपाललाई विश्वसामु चिनाउन सकिन्छ ।
आयुर्वेदिक औषधि कुनै रोग लागेपछि उपचारका लागि मात्र होइन, रोग लाग्न नदिन पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ। आयुर्वेदको ज्ञान भयो भने खानपिन, आहारविहार व्यवस्थित हुन्छ र धेरै रोग लाग्नबाट बच्न सकिन्छ ।
अन्त्यमा, स्वास्थ्यकर्मीले पनि अनावश्यक औषधिको सिफारिस नगर्ने र समुदायले पनि अनावश्यक औषधि लेख्न दबाब नदिने हो भने मात्र औषधिको समुचित प्रयोग सम्भव छ ।
“औषधि सही प्रयोगमा अमृत, गलत प्रयोगमा विष” भन्ने मूल मन्त्रलाई आत्मसात् गर्न आजको आवश्यकता हो।
